Hans Blüher en de Wandervogel

Dit artikel is een bewerking van een scriptie die ik tijdens mijn studie geschiedenis schreef in het kader van de werkgroep 'Jeugdsociabiliteit' onder leiding van prof A. Mitzman

Wandervogel

 

Inleiding

In het kader van de werkgroep over jeugdsociabiliteit heb ik het verschijnsel van de Duitse Wandervogel bestudeerd en in relatie daarmee een van haar meest controversiële leden, Hans Blüher. Wandervogel is de naam van de jeugdvereniging van gymnasium scholieren,die in 1901 met steun van ouders en leraren werd opgericht. De belangrijkste activiteit van de Wandervogel was het rondtrekken in de onbedorven natuur, de 'Fahrt'. Andere activiteiten waren sport, spel, muziek maken en het bezoeken van burchten, ruïnes en musea om de kennis van de Duitse 'Heimat' te vergroten.

 

blüher1.jpg (33568 bytes)

 

De naam 'Wandervogel' is later gebruikt om de hele jeugdbeweging van voor de Eerste Wereldoorlog aan te duiden. De jeugdbeweging was niet een eenduidige en centraal geleide organisatie. Zij bestond in feite uit een hele verzameling kleine of grotere groepen, die allemaal verschillende ideeën hadden over het wezen van het 'Wandervogeltum'. Je had de Altwandervogel, Steglitzer Wandervogel e.V., 'abstinente Freischaren' en de Reformpedagogische en levenshervormende Bünde. Verder behoren tot de jeugdbeweging ook de talloze tijdschriften die door de diverse groepen werden uitgegeven, en haar schrijvers en lezerskringen.

Tot de jeugdbeweging behoorden niet de confessionele jeugdbewegingen, de padvinderij of de jeugdorganisaties die verbonden waren aan een politieke partij. Het belangrijkste verschil tussen deze groepen en de Wandervogel is dat zij door volwassenen waren opgericht en geleid. Zij hadden bovendien in de eerste plaats een opvoedkundige functie (1). De Duitse jeugdbeweging daarentegen was door en voor de jeugd zelf opgericht, alhoewel deze autonomie niet overschat moet worden, zoals later zal blijken (2).

De scriptie begint met een historisch overzicht van het ontstaan en de ontwikkeling van de Wandervogel tot 1914. Vervolgens schets ik het cultureel en maatschappelijk kader waarin de jeugdbeweging rond 1900 ontstond. Hier zal ik ook in het kort ingaan op de literatuur over het Wandervogel-fenomeen. Er zijn al veel pogingen gedaan om het verschijnsel van de Wandervogel te analyseren en te verklaren. Men is het er echter niet over eens of de jeugdbeweging gezien moet worden als vorm van rebellie, terugtrekking dan wel conformisme. In deze scriptie wil ik pogen hier enige duidelijkheid in te verschaffen.

Een belangrijk deel van de scriptie zal ten slotte gaan over de Wandervogel Hans Blüher. In 1912 shockeerde hij jeugdbeweging en beschaafde burgerij met de publicatie van zijn Wandervogel, Geschichte einer Jugendbewegung en de later in dat jaar gepubliceerde monografie Die Deutsche Wandervogelbewegung als erotisch Phänomen. In het eerst genoemde werk beschrijft hij de Wandervogel als een revolutie van de jeugd tegen de 'Väterkultur' en in de monografie laat hij zien dat dit als een 'erotisches Phänomen' geïnterpreteerd moet worden. Later werkt hij zijn theorie van de Eros en de Männerbund (de Wandervogel is daar een voorbeeld van) verder uit in een maatschappijtheorie in Die Rolle der Erotik in der Männlichen Gesellschaft.

Voor het maken van deze scriptie heb ik ook gebruik gemaakt van de doctoraalscriptie-in-wording van Martita Slewe. Zij onderzoekt, om een verklaring te geven voor het Wandervogel fenomeen, de maatschappelijke achtergrond van de Wandervögel.