Error message

Deprecated function: The each() function is deprecated. This message will be suppressed on further calls in book_prev() (line 775 of /var/www/clients/client25072/web36725/web/home/modules/book/book.module).

Friedrich Naumann

Na de breuk met Stoecker kwam Von Gerlach op het Evangelische Sozialer Kongress in Berlijn in contact met Friedrich Naumann. Naumann was leider van de jongere christelijk-socialen, die in de conservatieven gevaarlijke vijanden van een oprecht christelijk socialisme zagen.

Friedrich Naumann rond 1911

Het klikte vrijwel direct tussen de beide mannen. Met de overgang van Stoecker naar Naumann overschreed Von Gerlach de waterscheiding van rechts naar links, van sociaal conservatisme naar het linkse, christelijke socialisme van Naumann. Na de breuk met Stoecker gaf hij de hoop het conservatisme te reformeren op. Openlijke strijd tegen het conservatisme beschouwde hij vanaf dat moment als een van zijn belangrijkste levenstaken.

Op verzoek van Naumann nam Von Gerlach in 1896 samen met Adolf Damaschke de leiding op zich van Naumanns blad Die Zeit. In hetzelfde jaar richtte Naumann met Von Gerlach, Max Weber en Gustav Stresemann de Nationalsozialer Verein op die naast sociaal-democraten ook conservatieven hoopte aan te trekken. Het nobele eenheidsstreven dat aan de oprichting van de partij ten grondslag lag, zou uiteindelijk ook tot haar ondergang leiden.

In 1898 deden de nationaal-socialen mee aan de verkiezingen voor de Rijksdag, met een grandioos verlies als resultaat. De proleta­rische massa bleek niet te winnen te zijn met een programma dat heen en weer zwalkte tussen nationalisme, waarmee men de conservatieven wilde binden, en socialisme, waarmee men links hoopte te winnen. Toen de partij ook in 1903 een gevoelige verkiezingsnederlaag leed, viel zij uiteen.

Het grootste deel van de partij, ook Von Gerlach, ging vervolgens o.l.v. Naumann over naar de Freisinnige Vereinigung van Theodor Barth. Met Barth en Naumann streefde Von Gerlach naar de vereniging van alle liberale groeperingen, tot het in 1907 tot een politieke breuk met Naumann kwam, omdat deze zich in het rechtse Bülowblok tegen de sociaal-democratie schaarde. Persoonlijk bleven ze tot het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog bevriend. Toen liet ook Naumann zich meeslepen door de algemeen heersende oorlogspsychose.

Nadat hij samen met Barth en Rudolf Breitscheid uit de Freisinnige Vereinigung was gestapt, stichtte hij in 1908 met Barth aan de leiding de Demokratischen Vereinigung. Na de dood van Barth in 1909 nam hij zelf het voorzitterschap van de partij op zich.

 

Theodor Barth (links) en Rudolf Breitscheid (rechts)

De Demokratischen Vereinigung vertegenwoordigde de meest linkse elementen van de vooroorlogse Duitse bourgeoisie. Het partijprogramma van 1910, waarin Von Gerlach een groot aandeel had, getuigde van sterke pacifistische en internationalistische tendensen.

Maar bij de verkiezingen leed ook deze partij nederlagen, eerst bij de gemeenteraadsverkiezingen in Berlijn in 1909 en vervolgens bij de Rijksdagverkiezingen van 1912. Von Gerlach zag in de totale flop van 1912 geen reden de partij op te heffen. De verantwoordelijkheid voor het verlies legde hij bij het drieklassen-kiesstelsel, het feit dat men zijn stem in het openbaar moest uitbrengen en bij het gegeven dat in zijn eigen kiesdistrict een groot deel van de stemgerechtigden werkzaam was bij de keizerlijke hofhouding.