Error message

Deprecated function: The each() function is deprecated. This message will be suppressed on further calls in book_prev() (line 775 of /var/www/clients/client25072/web36725/web/home/modules/book/book.module).

Radicaal-democraat zonder partij

Begin 1922 verliet hij de DDP weer en werd nu een radicaal­democraat zonder partij. Zijn sympathie lag het meeste bij de SPD, maar toetreden deed hij niet. In Die Welt am Montag en Die Weltbühne zette hij zich krachtig in voor een nieuw Duitsland dat door een vreedzame buitenlandse politiek en een gewetensvolle uitvoering van het verdrag van Versailles vertrouwen en erkenning in het buitenland kon verwerven. Hij zette zich in voor de verdediging van de republiek toen de monarchistische reactie en de 'völkisch-chauvinistische' krachten de kop opstaken. Deze groepen nam hij op de hak in zijn autobiografische afrekeningen met het oude regime van voor de oorlog, waarbij hij uit een onuitputtelijke voorraad pijnlijke en onthullende geschiedenissen kon putten. 'Was wir in Deutschland brauchen, ist wahrhaftig nicht mehr Ehrfurcht vor der Vergangenheit, sondern mehr Kritik an der Vergangenheit. Zerstörung von Legenden. Zertrümmerung von Götzenbildern! Weniger Treitschke, mehr Voltaire!'

Maar behalve tegen de rechtse groepen streed hij als overtuigd aanhanger van het parlementaire systeem ook tegen linkse radicalen en oefende het bolsjewistische Rusland geen enkele aantrekkingskracht op hem uit. Door zijn nadrukkelijke stellingname voor de Republiek tegen rechts werd Von Gerlach al snel een van de meest geliefde doelwitten van de radicale nationalisten en ontsnapte hij aan de vooravond van de Kapp-putsch op het nippertje aan een aanslag op zijn leven (maart 1920).

Ondanks dit gevaar bleef hij zich actief inzetten voor de Republiek en het pacifisme. Hij bezocht pacifistische bijeenkomsten in binnen- en buitenland. Hij was actief in de Deutsche Friedensgesellschaft, Deutscher Friedenskartell en de Deutsche Liga für Menschenrechten. En hij rapporteerde in de periode van 1922 tot 1930 maandelijks aan de Carnegie Peace Foundation in New York over de toestand in Duitsland.

Von Gerlach heeft steeds aan de buitenlandse politiek een primaat boven de sociale politiek toegekend. Volgens hem moest er eerst een verstandige buitenlandse politiek gevoerd worden die in staat was het militarisme te overwinnen voor men überhaupt aan socia­lisme kon gaan denken. In dat kader pleitte hij voor toetreding tot de Volkerenbond en streefde hij naar verbetering van de betrekkingen met Frankrijk en Polen. Zijn contact met de Franse Liga voor de Mensenrechten droegen bij tot de eerste Frans-Duitse demonstratieve bijeenkomst in Berlijn in 1922. Hierop is nog een groot aantal jaarlijkse gemeenschappelijke vredesactiviteiten gevolgd.

Sinds 1914 hield hij zich ook weer bezig met het Poolse probleem. Hij streefde naar een verbetering van de economische en culturele betrekkingen om de spanning tussen Duitsland en Polen te verminderen. De inspanningen van Von Gerlach en zijn vrienden leidden in 1925 tot een Pools-Duitse bijeenkomst in Danzig, een jaar later gevolgd door een ontmoeting in Warschau. Bij deze ontmoetingen werden culturele programma’s opgesteld.

Binnen de Duitse vredesbeweging nam Von Gerlach een plaats in tussen de linkervleugel, die radicaal tegen de dienstplicht was, en het pacifistische centrum, waarin veel DDP-pacifisten zaten. Von Gerlach was voor het instandhouden van een gedemocratiseerde Reichswehr als instrument ter verdediging van de Republiek of als bestanddeel van de Volkerenbond. Hij was tegen de geheime wederopbouw van het leger voor zover deze de bij het Verdrag van Versailles gestelde beperkingen te boven ging. Protest hiertegen was in de Weimarrepubliek niet gemakkelijk, want wie over de illegale activiteiten van het leger schreef, liep de kans aangeklaagd te worden wegens landverraad. Ook Von Gerlachs aanvallen op het Reichswehrministerium liepen regelmatig uit op gerechtelijke vervolgingen.

Eind jaren ‘20 trok hij zich geleidelijk terug uit de vredesbeweging, omdat men daar steeds meer de confrontatie met de burgerlijke partijen nastreefde in plaats van samenwerking. Als voorstander van de versterking van de burgerlijke krachten steunde hij in 1928 het samengaan van de DDP en de rechtse DVP. Zelf had Von Gerlach niet al te veel sympathie voor deze beide partijen, maar hij hoopte dat de partijenstructuur er overzichtelijker door zou worden en het de liberale krachten zou versterken.

Wat hem voor ogen stond was meer samenwerking van de pacifistische en democratische krachten om het uiteenvallen van de Republiek te voorkomen.