Error message

Deprecated function: The each() function is deprecated. This message will be suppressed on further calls in book_prev() (line 775 of /var/www/clients/client25072/web36725/web/home/modules/book/book.module).

Het rampjaar 1931

Aan het einde van de jaren ‘20 groeide Von Gerlachs verbittering, waarbij het jaar 1930 een absoluut dieptepunt vormde. Op de verschillende fronten waaraan hij streed ging het mis. Binnen de vredesbeweging raakte hij geïsoleerd, de laatste op een democratische parlementaire meerderheid steunende regering (de grote coalitie van Hermann Müller) kwam ten val, uit bezuinigingsoverwegingen werd hij als hoofdredacteur van Die Welt am Montag ontslagen, terwijl hij het Duitse 'Bürgertum' steeds verder in de armen van het fascisme zag afglijden. Als journalist, pacifist en politicus voelde hij zich verslagen.

Het publicistische talent van Von Gerlach leek eind 1930 te zijn gedoofd. Het enige dat hij in die periode produceerde, waren een paar artikelen in de Dortmunder Generalanzeiger, een dagblad met een uitgesproken pacifistisch karakter, en zijn autobiografische serie artikelen 'Von Rechts nach Links' in het 8-Uhr Abendblatt.

In de laatste twee jaren van de Republiek kwam Von Gerlach, die altijd tot de kring rond Die Weltbühne in ruimere zin gerekend kon worden, in nauw contact met Carl von Ossietzky. In deze periode verdiepte hun vriendschap zich, die twintig jaar eerder, in de tijd van de Demokratischer Verein was ontstaan. Ossietzky haalde Von Gerlach over intensiever aan Die Weltbühne mee te werken.

Carl von Ossietzky (rond 1915)

In 1932 nam Von Gerlach zelfs tijdelijk de leiding over Die Weltbühne op zich, nadat Von Ossietzky veroordeeld was wegens landverraad naar aanleiding van een artikel over de geheime herbewapening van de Duitse luchtmacht. De artikelen die Von Gerlach in deze periode schreef, laten weer iets van de vechtersgeest zien. Maar zijn belangrijkste drijfveer was nu niet meer het pacifisme, want wat dat betreft was hij een hoop illusies kwijtgeraakt. Hij waarschuwde tegen de risico’s van Brünings politiek voor het vredeswerk van Stresemann en Briand. Hij vond dat hij tien jaar eerder te optimistisch was geweest toen hij dacht dat de Reichswehr gedemocratiseerd kon worden. In plaats van een 'Republikaniserinq' van de Reichswehr was een militarisering van de Republiek opgetreden. Daarmee was het leger een gevaar voor de Republiek geworden.

Midden 1932 ging hij zich steeds meer zorgen maken over het gevaar van Hitler. Hij verweet Von Schleicher dat hij Hitler in zijn kortzichtigheid te veel onderschatte. Hij voorspelde dat de nationaal-socialisten op deze manier de grootste partij in de Rijksdag zouden worden. Bij de verkiezingen van eind juli 1932 bleek hij er niet ver naast te zitten, al stemde de verkiezingsuitslag hem nog enigszins hoopvol. Hij zag Hitler zelfs als de grote verliezer, omdat hij niet de absolute meerderheid van de stemmen had behaald. Hitler was nog niet in de positie de regering samen te stellen en hij mocht blij zijn als hij überhaupt tot de regering zou worden toegelaten. 'Das Maximum seiner Machtsmöglichkeit ist erreicht, falls er leqal bleiben will, Und dass er das will, hat er ja beschworen.' Het stemmenverlies van de NSDAP in november 1932 becommentarieerde hij bij een lezing in Frankrijk zelfs met de optimistische mededeling dat er een wending had plaatsgevonden in de opmars van het Nazisme. 'Es gibt keine Möglichkeit eines diktatorisch-faschistischen Regimes bei uns.'

In januari 1933 werd door de leider van de ultrarechtse paramilitaire organisatie Stahlhelm openlijk de doodstraf voor Von Gerlach geëist. Want het was, volgens Stahlhelm, niet langer gepast een landverrader als Von Gerlach, die het schandalige verdrag van Versailles had verdedigd en als een verrader van het ware Duitse Volksdom kon worden gezien, nog langer vrij rondliep [31]. In februari 1933, kort nadat Hitler aan de macht kwam, werd ook zijn paspoort ingetrokken.

Ondanks deze bedreigingen van zijn vrijheid en zijn leven bleef Von Gerlach het als zijn plicht zien verder te strijden met de pen.