Klaus Mann. Op zoek naar een weg

Dit artikel is een bewerking van een scriptie die ik tijdens mijn studie geschiedenis schreef in het kader van de werkgroep 'Europa in de jaren dertig: politiek en cultuur. De 'Third Force' , onder leiding van W. ten Have.

Inleiding

In het kader van de werkgroep 'Europa in de jaren dertig: politiek en cultuur' heb ik de schrijver Klaus Mann (1906-1949) bestudeerd.

De generatie van Klaus Mann beleefde de Eerste Wereldoorlog als kind. Daarna kwamen de inflatie en de snelle opeenvolging van regeringscrises. Klaus Mann noemt de jaren waarin hij opgroeide, de jaren twintig, een ordeloze en chaotische tijd met veel valse profeten (1). Jonge mensen bekeerden zich tot het boeddhisme, werden revolutionair of vonden hun heil in het Expressionisme en leefden zich uit op het thema van de 'vadermoord'. Kinderen van de lagere burgerij waren bang proletariër te worden en riepen om een 'Führer' die hen uit de nood zou helpen. Anderen vonden aansluiting bij het marxisme of socialisme en weer anderen, tot deze groep kan Klaus Mann gerekend worden, hielden zich helemaal afzijdig van de politiek. Zij leefden als bohémien en verdiepten zich in morele, religieuze en esthetische problemen. Volgens Klaus Mann vormde de opkomst van het nationaal-socialisme voor de meeste van deze intellectuelen de leerschool om de sociale en politieke problemen wel serieus te nemen (2).

Pas vanaf 1930 ontwikkelde zich bij Klaus Mann een politiek engagement. Hij veroordeelde het fascisme en moest als gevolg daarvan in 1933 Duitsland verlaten. Klaus Mann streed tégen het fascisme, dat deed hij echter niet uit naam van een bestaande ideologie. Vanaf het eerste moment dat Klaus Mann zich bezig hield met politiek heeft hij geworsteld met begrippen als socialisme, communisme en kapitalisme en een keuze voor één van deze wereldbeschouwingen kon hij niet maken.

In dit werkstuk wil ik bekijken wat deze worsteling van Klaus Mann precies inhield. Met andere woorden, ik wil bekijken wat zijn houding was ten opzichte van het marxisme, het socialisme en het kapitalisme.

De nadruk zal liggen op de geestelijke ontwikkeling van Klaus Mann in de jaren dertig, maar het zal duidelijk zijn dat ik niet voorbij kan gaan aan de ontwikkeling die hij doormaakte in de jaren twintig, een periode waarin politiek nog geen enkele aantrekkingskracht had op de 'estheticus' Klaus Mann.

Ten slotte wil ik bekijken in hoeverre Klaus Mann is in te delen in een stroming als de Third Force, zoals de historicus Georg L. Mosse die gedefinieerde.

Wat de biografische gegevens betreft ben ik vooral afgegaan op hetgeen hij zelf heeft geschreven in de autobiografie Het Keerpunt en de zeer informatieve biografie van Uwe Naumann. Wat de politieke ontwikkeling van Klaus Mann betreft, heb ik gebruik gemaakt van drie bundels met artikelen, essays, recensies en verhalen van Klaus Mann, die de periode van 1919 tot 1949 beslaan.

April 1988