Error message

Deprecated function: The each() function is deprecated. This message will be suppressed on further calls in book_prev() (line 775 of /var/www/clients/client25072/web36725/web/home/modules/book/book.module).

Exil: vruchtbare jaren

Op 13 maart 1933 verliet Klaus Mann Duitsland. Hij was net teruggekomen van een wintersport vakantie met Erika. Terug in München werd hij gewaarschuwd dat zijn leven niet meer veilig was in Duitsland.

brandrijksdag.gif (44410 bytes)
Rijksdag in brand, 27 februari 1933

Klaus Mann vertrok omdat hij zich niet op enigerlei wijze met het nazi-regime kon compromitteren. Bovendien sloot zijn temperament en zijn bekendheid een teruggetrokken bestaan in Duitsland uit. Aan zijn jeugdvriend Willie Süskind, die zich wel wilde aanpassen aan de eisen van het nieuwe regime, schreef hij in een treurige afscheidsbrief: 'Ik kan niet m<<>elopen, waar 'Kultu' ot principe verheven worden en het grootkapitaal door terreur verdedigd wordt'(35).

Buiten Duitsland zag hij wel een taak voor zichzelf weggelegd. Deze bestond in de eerste plaats eruit de wereld voor het het nationaal-socialisme te waarschuwen en het ware karakter van het regime te belichten. In de tweede plaats streefde hij ernaar in exil met andere schrijvers de traditie van de Duitse geest en de Duitse taal, een traditie waarvoor in het land van herkomst geen plaats meer was, levend te houden en door een eigen scheppende bijdrage verder te ontwikkelen.

In Exil kwamen de ervaringen met het reizen en het verblijven in vreemde steden hem goed van pas. Beter dan veel van zijn collega-emigranten slaagde Klaus Mann erin zich aan te passen aan de status van vreemdeling. Dit blijkt wel uit het feit dat hij in de eerste zes Exil-jaren elk jaar een boek publiceerde, naast talloze artikelen. Bovendien kwam Klaus Mann in exil in het centrum van de belangrijkste auteurs te staan en werd zelfs een representant van hen, terwijl hij zich in het pré-fascistische Duitsland altijd een buitenstaander had gevoeld. Dit zal er zeker toe bijgedragen hebben dat Klaus Mann in de beginperiode weinig problemen had met de exil.

Amsterdam werd zijn eerste hoofdkwartier. Daar verbleef hij vijf maanden per jaar. De overige zeven maanden leefde hij in Parijs en Zürich (waar Thomas Mann tijdelijk een huis huurde) en maakte uitstapjes naar de rest van Europa. In Amsterdam begon zijn vriendschap en samenwerking met Fritz H. Landshoff, een uitgever. Deze had in april 1933 samen met Emanuel Querido een nieuwe Duitstalige uitgeverij opgezet. Hier verscheen in de volgende jaren een groot deel van de Exilliteratuur. Het belangrijkste hiervan was, wat Klaus Mann betreft, de uitgave van het tijdschrift Die Sammlung.

Fritz Landshoff en Klaus Mann

Doel van het tijdschrift was de 'talenten uit de emigratie' bij het europese publiek bekend te maken en tegelijk de emigranten vertrouwd te maken met de geestelijke stromingen in de gastlanden (36). Het tijdschrift diende echter niet alleen de literatuur, essentieel onderdeel van het redactioneel programma vormde het 'politiek-polemische' element. Zodoende verschenen in Die Sammlung naast vertellingen, delen van romans, autobiografisch werk en gedichten ook cultuurkritische en politieke opstellen.

Het tijdschrift mocht echter niet de spreekbuis worden van één bepaalde politieke stroming; het moest fungeren als platform voor alle nazi-tegenstanders (37). Klaus Mann was van mening dat het fascisme groot was geworden door de onenigheid die er altijd onder intellectuelen had bestaan. De enige manier om het fascisme te bestrijden was dan ook een verenigd front van alle intellectuelen (38). Dit was zeker geen gemakkelijke opgave. De vertegenwoordigers van de verslagen Duitse partijen (communisten, sociaal-democraten, rooms-katholieken en monarchisten) zetten de strijd die zij thuis tegen elkaar hadden gevoerd in exil even fel zo niet feller voort.

De afleveringen van Die Sammlung weerspiegelden de veelvoud aan gezichtspunten van de anti-fascisten. In Die Sammlung schreven communisten als J.R. Becher en Alfred Kantorowicz naast conservatieven als Joseph Roth, marxisten als Bloch en Brecht, a-politieke schrijvers als Jacob Wassermann, burgerlijk-liberalen en socialisten. Ook Albert Einstein, Leo Trotski, Jean Cocteau en Ernest Hemingway leverden een bijdrage.

Toch lukte het Klaus Mann niet iedereen enthousiast te maken voor het tijdschrift. Voor sommigen, zoals Stefan Zweig, was het in Die Sammlung verkondigde anti-fascisme te agressief, terwijl anderen onder druk van hun uitgevers in Duitsland afstand namen van het tijdschrift. Ook zijn vader Thomas Mann, distantieerde zich in een publieke verklaring van het tijdschrift. De reden hiervoor was dat het tijdschrift naar zijn mening teveel afweek van het oorspronkelijke programma.

Thomas Mann

De uitgave van Die Sammlung was van meet aan een tot mislukken gedoemd project. Het tijdschrift was aangewezen op het niet al te talrijke Duitstalige publiek in Nederland, Frankrijk, Zwitserland en Tsjecho-Slowakije en bovendien was het een moeilijke en kostbare zaak om het tijdschrift te verspreiden onder het over de hele wereld wonende lezerspubliek (Die Sammlung bereikte een oplage van 3000 expl.). Annemarie Schwarzenbacher, een jonge Zwitserse schrijfster en bevriend met de familie Mann betaalde twee jaar lang uit eigen middelen het honorarium van de auteurs en Klaus Mann werkte zelf maandenlang kosteloos voor het tijdschrift. Dit kon echter niet verhinderen dat na twee jaar de kosten van het tijdschrift zo hoog waren opgelopen dat Klaus Mann de publicatie moest staken.

De publicatie van Die Sammlung bleef niet onopgemerkt bij de machthebbers in Nazi-Duitsland. Hans Johst, eens schrijver van expressionistische romans en toneel en in 1933 president van de Reichsschrifttumskammer, stelde op 10 oktober 1933 aan Himmler voor om Thomas Mann te gijzelen en hem te laten boeten voor zijn zoon. Hij schreef in een brief: 'Da dieser Halbjude [hij bedoelt hier Klaus Mann] schwerlich zu uns herüber wechselt, wir ihn also leider nicht auf's Stühlchen setzen können, würde ich in dieser wichtige Angelegenheit doch das Geiselvefahren vorschlagen. Könnte man nicht vielleicht Herrn Thomas Mann, München, für seinen Sohn ein wenig inhaftieren? Seine geistige Produktion würde ja durch ein Herbstfrische in Dachau nicht leiden' (39). Het voorstel werd niet aangenomen. Wel werd Klaus Mann op 1 november 1934 zijn staatsburgerschap ontnomen. Deze daad beschouwde hij echter meer als een eer dan een straf.

Klaus en Erika

Volgens Golo Mann leefde Klaus in de eerste jaren van de emigratie intensiever en daadkrachtiger dan ooit tevoren en daarom ook gelukkiger dan ooit tevoren (40). Zijn activiteiten bleven niet beperkt tot het uitgeven van Die Sammlung. Hij schreef voor andere exilbladen, zoals de Neue Deutsche Blätter en voor het politieke cabaret 'Die Pfeffermühle' van Erika Mann. Hij bezocht verschillende congressen en in 1934 steunde hij een campagne tegen de terugkeer van het Saargebied naar Duitsland.

Erika Mann