IX Analyse: inleiding

Sinds de Tweede Wereldoorlog worden de bergfilms van Arnold Fanck en de films van Leni Riefenstahl uitsluitend beoordeeld tegen de achtergrond van het nationaal-socialisme. Het idealisme en de verheerlijking van het heroïsche leven in de bergfilms, het anti-rationalisme, de droomwereld en het anti- materialisme in Das Blaue Licht en Tiefland en de verheerlijking van schoonheid en kracht in Olympia getuigen volgens respectabele critici van de fascistische mentaliteit van Arnold Fanck en Leni Riefenstahl, omdat verscheidende van deze idealen ook in de nazi-ideologie terug te vinden zijn. Volgens Susan Sontag (schrijfster) zijn de 'Pop-Wagneriaanse uitdrukkingsmiddelen' van Fanck een verzameling elementaire nazi- sentimenten en het bergbeklimmen in Fanck's films vormt voor haar een' visueel onweerlegbare metafoor' voor het streven naar zowel het schone als angstaanjagende hogere mystieke doel, dat later vorm zou krijgen in de Führer-verering (87). Ook Siegfried Kracauer (filmhistoricus) ziet in de verbinding natuur, heroïk en mystiek een oorspronkelijk 'nazi-gefühl' (88). Ulrich Gregor (filmcriticus) ziet de films van Leni Riefenstahl als 'typical products of a fascist (or pre-fascist) mentality (89). Zo is bijvoorbeeld de scheiding die Leni Riefenstahl aanbrengt tussen het romantisch, intuïtieve en natuurgebonden-bestaan enerzijds en de stedelijke beschaafde levensstijl anderzijds, volgens hem, een voorbode van de nazistische bloed-en-bodemtheorie (90).

Veel auteurs die zich met Leni Riefenstahl hebben beziggehouden komen in feite niet verder dan een bewondering voor haar artistieke prestaties en veroordeling van haar gedrag. Maar daarmee wordt feitelijk niets verklaard of opgehelderd. Door alleen naar de nazi's te wijzen wordt Leni Riefenstahl losgekoppeld van haar eigen tijd en van de periode die aan de nazi's vooraf ging. In dit hoofdstuk probeer ik, in het licht van de voorafgaande geschiedenis, een antwoord te geven op de vraag waarom Leni Riefenstahl in Duitsland is gebleven na de machtsovername van Hitler in 1933. Er volgt hieronder eerst een analyse van de films van Leni Riefenstahl. Ik haal daarin die elementen naar voren die door de bovengenoemde critici als fascistisch zijn bestempeld. Daarna laat ik zien dat de idealen van Leni Riefenstahl bij grote groepen in Duitsland leefde en dat Leni Riefenstahl daar geenszins een uitzondering op was.

De film Triumph des Willens laat ik in deze analyse buiten beschouwing. Op de registratie van de nazi-mystiek, de symboliek en de Führer-mythe in deze film ben ik immers reeds in het voorafgaande ingegaan.